TRUNG TÂM LƯU TRỮ QUỐC GIA 1

  • Tiếng Việt
  • Français
  • English

Biên soạn, kiểm duyệt, san khắc và in ấn

Theo sử sách, những bản khắc in đầu tiên ở Việt Nam có từ những năm đầu công nguyên, tại Trung tâm Phật giáo Luy Lâu (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh) để in tài liệu kinh phật. Mộc bản sách “Bách pháp Minh môn Luận trực giải” có niên đại vào năm 1665, hiện đang bảo quản tại kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm là minh chứng cho sự phát triển nghề khắc ván in thế kỷ XVII. Mộc bản triều Nguyễn hiện bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, được khắc in trong giai đoạn từ 1802 đến 1945 đánh dấu sự phục hưng của nghề khắc ván in ở Việt Nam sau thời gian bị gián đoạn bởi chiến tranh. Những bộ sách chính sử của triều đình nhà Nguyễn đều do Quốc sử quán thực hiện theo chỉ dụ của vua và tuân theo những quy định rất nghiêm ngặt về việc ấn hành và san khắc. 

Paneau 1 - Phần 4

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc sau khi thiết lập Quốc sử quán, triều Nguyễn đã đặt ra những quy định cụ thể về việc soạn thảo, biên tập các bộ chính sử phải "thống nhất theo tựng thời, theo năm ghi việc, ý nghĩa, thể lệ đều phải rõ ràng".

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục tiền biên, quyển thủ, mặt khắc 3.

Ngày 6 tháng 12 năm Minh Mệnh thứ 14 (1833), vua dụ Nội các rằng: "Đường lối trị nước phải có thể chế chủ nêu rõ điển tắc để giữ lấy mà theo mãi mãi. Trước kia, vua sai soạn một bộ sách chép về chế độ chức trách của trăm quan, gọi là Hội điển toát yếu, kịp đến khi dâng bản mẫu, vua truyền cho các nha thuộc các bộ, các viện ai nấy đem đối chiếu với chức vụ mình mà hiệu chính cho đúng, rồi lại giao cho đình thần duyệt và nhuận sắc. Đến nay, sách cong trình lên vua. Bộ sách Hội điển toát yếu làm xong, cộng 14 quyển. Bộ sách này mới được sửa lại một lần, dẫu chưa được mười phần hoàn bị, nhưng trong đó phân từng ngành chia từng mối, cũng có thể đem thi hành được. Vậy ra lệnh cho Bộ Lại sao chép cấp phát cho các nha môn trong Kinh ngoài trấn tuân theo. Đến sau ngày khai ấn năm Giáp Ngọ Minh Mệnh thứ 15 (1834) mới bắt đầu thi hành để các quan chức đều biết rõ nhiệm vụ của mình. Song bộ sách này chỉ mới tóm tắt những điều cốt yếu, đợi sau này sẽ châm chước thêm bớt tuỳ theo tiện nghi mà sửa lại để làm khuôn mẫu cho sau này.

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Minh Mệnh tập 50, tờ 152.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc Sử thần Quốc sử quán kính cẩn dâng Biểu tâu về cách thức biên soạn bộ "Liệt thánh thực lục tiền biên" - Bộ chính sử đầu tiên của Triều Nguyễn.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục tiền biên quyển thủ, mặt khắc 3, 4.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc năm Thiệu Trị thứ 4 (1884), vua sai Thái sử chọn ngày khởi công và kiểm xét các khoản thức để chuyển bản thảo bộ "Liệt thánh thực lục tiền biên" đi khắc in.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục tiền biên quyển thủ, mặc khắc 5.

Trang 1, quyển 114, sách Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhị kỉ, chép: "Quý Tỵ, năm Minh Mệnh thứ 14 (1833), mùa đông, tháng 12. Bộ sách Hội điển toát yếu làm xong, cộng 14 quyển". Nội dung này được các Sử quan biên soạn dựa trên tờ 152, Minh Mệnh tập 50, thuộc Khối Châu bản triều Nguyễn, hiện bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.

Mộc bản và bản dập bìa sách "Đại Nam thực lục tiền biên" ghi chép về lịch sử Việt Nam xảy ra dưới thời các chúa Nguyễn.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc năm Tự Đức thứ nhất (1848), vua ban dụ về quá trình biên soạn bộ "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhất kỉ" và chuẩn cho kiểm xét các nét chữ, khoản thức để đưa đi khắc in.

Nguồn: TTLTGQIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhất kỉ, quyển thủ, mặt khắc 6, 7, 8, 9.

Paneau 2 - Phần 4

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc năm Tự Đức thứ nhất (1848), Vua chuẩn cấp cho cá khoản vật liệu như gỗ thị, bút, giấy Nguyên giáp, mực các hạng để phục vụ việc san khắc bộ sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhất kỉ".

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên, quyển 49, mặt khắc 65.

Tổng tài Trương Đăng Quế (1794 - 1865) - Một trong hai Tổng tài (Trương Đăng Quế, Vũ Xuân Cẩn) sách "Đại Nam thực lục tiền biên" và sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhất kỉ".

Đại học sĩ Trương Quốc Dụng (1797 - 1864) - Một trong bốn Tổng tài (Trương Đăng Quế, Trương Quốc Dụng, Trương Văn Uyển, Lâm Duy Thiếp) sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhị kỉ".

Mộc bản và bản dập bìa sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhị kỉ" ghi chép về lịch sử Việt Nam dưới thời vua Minh Mệnh (1820 - 1840).

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc quy định vật liệu giấy, mực, lối viết chữ dùng để in bộ sách "Đại Nam thực lục chính biên Đệ nhị kỉ".

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên, quyển 32, mặt khắc 6.

Bản tấu của Nội các về việc Sử quan đã sửa chữa đối chiếu với các chỗ châu phê trên bản thảo sách "Thực lục Chính biên Đệ nhị kỉ" năm Tự Đức thứ 13 (1860).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 120, tờ 245.

Bản dập Mộc bản ghi chép các khoản quy định về quy trình in ấn và san khắc bộ "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhị kỉ", năm Tự Đức thứ 14 (1861).

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên, quyển 32, mặt khắc 7, 8.

Bản tấu của Trần Tiễn Thành về việc Giám thần đã chọn ngày tốt cung tiến sách "Thực lục Chính biên Đệ tam kỉ" năm Tự Đức thứ 21 (1868).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 44, tờ 180.

Paneau 3 - Phần 4

Bản tấu của Quốc sử quán về việc dâng đạo thượng dụ chuẩn cho tiến hành khắc ván in và các bản mẫu đạo sớ văn, biểu thư của sách "Hiến tổ Chương hoàng đế thực lục Chính biên Đệ tam kỉ" lên vua ngự lãm vào năm Tự Đức thứ 32 (1879).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 320, tờ 70.

Bản tấu của quan viên Quốc sử quán về việc dâng trình bản mẫu danh sách quan viên tham gia biên soạn bộ sách "Thực lục Chính biên Đệ tam kỉ" lên vua ngự lãm, năm Tự Đức thứ 32 (1879).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 320, tờ 195.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc bỏ hai chữ ngự danh, tôn tự là chữ Hồng và chữ Nhậm trên ván khắc in của bộ sách "Thực lục Chính biên Đệ tam kỉ", năm Tự Đức thứ 32 (1879).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 324, tờ 138.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc định mức giấy, mực in sách "Thực lục Chính biên Đệ tam kỉ" năm Tự Đức thứ 32 (1879).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 331, tờ 13.

Bản tấu của Bộ Công về việc tư cho các tỉnh Bình Định, Thừa Thiên, Quảng Trị, Quảng Nam, Nghệ An mua cấp 1.000 tấm gỗ thị để làm ván khắc in sách "Thực lục Chính biên Đệ tam kỉ", năm Tự Đức thứ 32 (1879).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 335, tờ 126.

Paneau 4 - Phần 4

Tổng tài Phan Thanh Giản (1796 - 1867) - Một trong ba Tổng tài (Trương Đăng Quế, Trần Tiễn Thành, Phan Thanh Giản) sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ tam kỉ".

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc Vua Thành THái ra chỉ dụ kiểm xét chữ viết và các khoản thức để khắc in bộ sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ tứ kỉ".

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục Chính biên Đệ tứ kỉ, quyến thủ, mặt khắc 3, 4.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc viết biểu văn sách "Thực lục Chính biên Đệ tứ kỉ" theo kiểu chữ Tốn, rồi khắc lên ván gỗ để dâng lên vua ngự lãm, năm Thành Thái thứ 9 (1897).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Thành Thái tập 32, tờ 273.

Tổng tài Nguyễn Trọng Hợp (1834 - 1902) - Một trong ba Tổng tài Nguyễn Hữu Độ, Phan Đình Bình, Nguyễn Trọng Hợp sách "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ tứ kỉ".

Bản tấu của Quốc sử quán về việc trình các điều phàm lệ các sách "Giản tông Nghị hoàng đế thực lục Chính biên Đệ ngũ kỉ", "Cảnh tông Thuần hoàng đế thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" lên Phủ Phụ chính và Đình thần ban văn để phê duyệt vào năm THành THái thứ 9 (1897).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Thành Thái 29, tờ 66.

Bản tấu của Nội các về việc Quốc sử quán xin làm sách "Thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" vào năm Thành Thái thứ 6 (1894).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Thành Thái 11, tờ 105.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc chọn ngày tốt để khắc ván in sách "Cảnh tông Thuần hoàng đế thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" vào năm Thành Thái thứ 18 (1906).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Thành Thái tập 58, tờ 152.

Paneau 5 - Phần 4

Ông Chao Xuân Dục (1842 - 1923) - Tổng tài sách "Thực lục Chính biên Để lục kỉ".

Bản tấu của Quốc sử quán về việc chờ chuẩn cho chọn ngày lành để khởi công khắc in sách "Thực lục Chính biên Đệ lục kỉ", năm Duy Tân thứ 3 (1909).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 21, tờ 48.

Vua Đồng Khánh (1885 - 1889) - Sách "Cảnh tông Thuần hoàng đế thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" chép về lịch sử Việt Nam thời Vua Đồng Khánh.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc trình Phủ Phụ chính duyệt bản mẫu in sách "Cảnh tông Thuần hoàng đế thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" vào năm Duy Tân thứ 2 (1908).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 9, tờ 46.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc đăng tải chức tước, họ tên các quan tham gia biên soạn sách "Thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" vào năm Duy Tân thứ 4 (1910).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 24, tờ 32.

Nghề sản xuất giấy sử dụng cho việc in ấn được làm bằng phương pháp thủ công.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc chuẩn bị các loại giấy Kì Lân và Nguyên Giáp loại dày, dầu, mực dùng để in sách "Thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" và hai tập sách "Liệt truyện Chính biên", năm Duy Tân thứ 3 (1990).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 21, tờ 77.

Paneau 6 - Phần 4

Ảnh 1: Nghi lễ kính dâng các bộ chính sử sau khi biên soạn xong tại điện cần Chánh.
Ảnh 2: Điện Thái Hoà - Nơi làm lễ chúc mừng hoàn hành bộ chính sử.
Ảnh 3: Điện Cần Chánh - Nơi đặt thờ các bộ chính sử.

Bản dập Mộc bản ghi chép những quy định của triều Nguyễn về nghi lễ tiến dâng các bộ chính sử sau khi biên soạn xong tại điện Cần Chánh và điện Thái Hoà.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 119, mặt khắc 14,15,16,17.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc Vua Duy Tân ban dụ kiểm duyệt bộ "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" và hạ lệnh cho các Tổng tài đại thần kính cẩn chọn ngày san khắc.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục Chính biên Đệ lục kỉ, quyển thủ, mặt khắc 4.

Bản tấu của Bộ Lễ về việc đặt sách "Thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" thờ tại hai điện Cần Chánh, Ngưng Hi, năm Duy Tân thứ 4 (1910).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 27, tờ 155.

Bộ Lễ kính tư trình: "Vừa rồi nhận được tờ cung lục của Quốc sử quán nói chiểu Thực lục Tiền biên và Thực lục Chính biên từ Đệ nhất kỉ tới Đệ lục kỉ viết về liệt thánh của quốc triều đã lần lượt vâng lệnh kính cẩn biên soạn, hiện đều đã đóng thành quyển đưa vào kho sử của nước. Hiện vâng lệnh biên soạn phần Phụ biên về hai đời Thành Thái, Duy Tân cũng đã gần xong bản thảo, còn cần nhuận duyệt. Nay phụng chiểu Hoằng tông Tuyên hoàng đế ta ở ngôi mười năm, đức thịnh công to việc đều đáng thuật, xin nên chiểu lệ theo thứ tự kính cẩn biên soạn làm "Thực lục Chính biên Đệ thất kỉ" để cùng các kỉ Tiền biên Chính biên chép về liệt thánh mưu hay kế lớn tốt đẹp cùng lưu lại đến vô cùng, mà làm rõ thêm ý nối chí thuật sự của hoàng thượng ta sánh đẹp với người trước. Nếu đội ơn cho theo như lời xin, thì cách viết cùng phàm lệ xin tham khảo "Thực lục Chính biên Đệ lục kỉ" kính cẩn biên soạn, những việc làm xin do bộ của tôi tâu lên xin sao ra cho thi hành các lẽ. Bộ của tôi tùng chiểu kính cẩn biên soạn Thực lục việc phải long trọng, nay theo lời Quốc sử quán xin tiếp tục kính cẩn biên soạn "Thực lục Chính biên Đệ nhất kỉ", đã kính vâng tờ phiến chuẩn cho sao ra để làm theo, xin do bộ của tôi chiểu lệ tư cho Nội các kính cẩn ban dụ chờ vân chỉ chuẩn cho sao ra để thi hành. Còn những việc cần làm và nghi thức các khoản xin cho bàn đủ sẽ trình lên, ngõ hầu được rõ ràng cẩn thận. Vì thế kính tư trình chờ được xét rõ".

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Bảo Đại tập 14, tờ số 74.

Vua Khải Định (1916 - 1925) và Vua Bảo Đại (1926 - 1945) - Sách "Thực lục Chính biên Đệ thất kỉ" chép về lịch sử Việt Nam đời Khải Định do Quốc sử quán triều Nguyễn đời Bảo Đại biên soạn. Đây là bộ chính sử cuối cùng của vương triều phong kiến cuối cùng ở Việt Nam.

Ông Phạm Quỳnh (1892 - 1945) - Kiêm quản sách "Thực luch Chính biên Đệ thất kỉ".

Paneau 7 - Phần 4

Bản tấu của Quốc sử quán về việc phụng kiểm duyệt bản thảo sách "Minh Mệnh chính yếu" và "Đại Nam thực lục Chính biên Đệ tam kỉ" vào năm Tự Đức thứ 26 (1873).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 252, tờ 148.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc năm Kiến Phúc thứ nhất (1884), vua chuẩn cho kiểm xét chữ viết và các khoản thức để san khắc bộ sách "Minh Mệnh chính yếu".

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục chính biên Đệ ngũ kỉ, quyển 4, mặt khắc 18.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc khắc ván in mục lục sách "Minh Mệnh chính yếu" theo quy cách: "Bốn chữ Minh Mệnh chính yếu khắc lên nửa trên của trang trước, khắc trang trí bên cạnh là hình long vân, toàn bộ đều in màu son", năm Thành Thái thứ 9 (1897).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Thành Thái tập 29, tờ 73.

Mộc bản và bản dập bìa sách "Đại Nam nhất thống chí" ghi chép một cách tổng quát và đầy đủ những việc, những sự tích của từng tỉnh, thành từ năm Thành Thái thứ 18 (1906) trở về trước.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN.

Bản tấu của Phủ Phụ chính về việc tu sửa bộ sách "Đại Nam nhất thống chí", năm Thành Thái thứ 8 (1896).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Thành Thái tập 77, tờ 72.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc dâng trình bản thảo, phàm lệ và tổng mục lục sách "Đại Nam nhất thống chí" lên vua ngự lãm, năm Duy Tân thứ 3 (1909).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 21, tờ 128.

Paneau 8 - Phần 4

Bản tấu của Quốc sử quán về việc kính dâng tờ biểu trình của sách "Đại Nam nhất thống chí" lên hoàng thượng ngự lãm, năm Duy Tân thứ 3 (1909).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Duy Tân tập 21, tờ 129.

Bản tấu của Quốc sử quán về việc dùng mực màu đỏ để in trang nhan đề và lời tựa sách "Ngự chế Việt sử tổng vịnh tập", năm Tự Đức thứ 30 (1877).

Nguồn: TTLTQGI, CBTN - Tự Đức tập 275, tờ 133.

Mộc bản và bản dập bìa sách "Ngự chế Việt sử tổng vịnh tập" ghi chép về việc Vua Tự Đức vịnh các nhân vật lịch sử và các giai thoại lịch sử qua đó đúc kết, rút ra những bài học về đạo đức.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN.

Mộc bản và bản dập bìa sách "Minh Mệnh chính yếu" ghi chép về những chính sách thiết yếu được thực thi dưới triều Vua Minh Mệnh.

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN.

Bản dập Mộc bản ghi chép về việc năm Minh Mệnh thứ 18 (1837), chuẩn y lời tâu về cách thức tổ chức biên soạn sách "Minh Mệnh chính yếu".

Nguồn: TTLTQGIV, MBTN; Mộc bản sách Đại Nam thực lục Chính biên Đệ nhị kỉ, quyển 181, mặt khắc 18, 19.

© Trung tâm Lưu Trữ Quốc Gia I
Số giấy phép: 173/GP-TTDT, cấp ngày: 10/12/2015
Chịu trách nhiệm: Ths. Hà Văn Huề - Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia I
Địa chỉ: 18, Vũ Phạm Hàm, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội
Điện thoại: 04.37822545; Fax: 04.38255614