TRUNG TÂM LƯU TRỮ QUỐC GIA 1

  • Tiếng Việt
  • Français
  • English

Tài liệu lưu trữ về cuộc khởi nghĩa dưới thời Tự Đức mang tên “Loạn chày vôi”

10:35 08/02/2017

Trung tâm Lưu trữ quốc gia I hiện bảo quản một số văn bản liên quan đến cuộc khởi nghĩa Đoàn Hữu Trưng hay còn gọi là “Loạn chày vôi” (1866), trong đó có  một văn bản về việc lực lượng Đoàn Hữu Trưng tấn công kinh thành và một văn bản đề cập việc triều đình xử những người thân thuộc của tội phạm trọng yếu trong cuộc nổi loạn.

20161031090153-99bc

Hiện nay, tên Đoàn Hữu Trưng đã trở thành tên con đường ở một số thành phố, ảnh sưu tầm

Đoàn Hữu Trưng (hay Đoàn Trưng) sinh năm 1844, người làng An Truyền, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên (nay là xã Phú An, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên – Huế).

Ông là con đầu trong một gia đình nghèo gồm 8 anh em. Nhờ tài học mà ở chốn Kinh thành, Đoàn Hữu Trưng được nhiều người biết đến. Cũng vì quý tài Đoàn Hữu Trưng mà Tùng Thiện Vương Miên Thẩm đã gả con gái Thế Cúc cho ông.

Tên tuổi Đoàn Hữu Trưng gắn liền với cuộc bạo loạn dưới thời vua Tự Đức mà lịch sử thường gọi là “Loạn chày vôi”, nhằm mục đích lật đổ vua Tự Đức để lập Đinh Đạo (tức Nguyễn Phúc Ưng Đạo – con trai trưởng của Nguyễn Phúc Hồng Bảo) lên ngôi.

Đoàn Hữu Trưng cùng hai em ruột Đoàn Tư Trực, Đoàn Hữu Ái và một số người bạn cùng chí hướng mượn chùa Pháp Vân làm cơ sở hội họp và là bản doanh khi khởi nghĩa nổ ra.

Theo Đại Nam thực lục, ngày 8 tháng 8 năm 1866, lực lượng khởi nghĩa kéo đến công sở Vạn Niên để bắt đốc công Nguyễn Văn Chất (1). Họ dùng chày giã vôi của các binh phu tại công trường làm vũ khí. Vì vậy, cuộc khởi nghĩa về sau được gọi là “Loạn chày vôi”.

Từ công trường Vạn Niên, cả đoàn kéo vào thành. Sự việc này được đề cập trong tài liệu lưu trữ như sau, đại ý:

Rạng sáng ngày 9 tháng 8 năm 1866, Anh em Đoàn Hữu Trưng và đồng bọn gồm hơn 100 tên nhân lúc sơ hở làm phản, vào Ngọ Môn đến Tả Tuyên Môn thì bị Thị vệ họ Hoàng cùng binh mạnh chặn lại, bắt được.

Bè đảng của Đoàn Hữu Trưng kinh hãi, chạy tán loạn, nhiều người bị bắt hoặc chém đầu.(2)

Trong tài liệu lưu trữ hiện bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I còn có một văn bản đề cập việc xử những người là con em của các tội phạm trọng yếu trong cuộc khởi nghĩa Đoàn Hữu Trưng:

Tháng 12 năm Tự Đức 19 (1866), các quan Thân phiên, phủ Tôn nhân, Đình thần xét xử một bản án dành cho những người thân thuộc của nghịch phạm Đoãn Hữu Trưng. Trong đó những tội phạm trọng yếu nhất là: con của Đoàn Hữu Trưng gồm Đoàn Hữu Ngạo (có một số tài liệu ghi là Đoàn Hữu Ngáo) năm nay dưới 7 tuổi; Đoàn Hữu Cày, 4 tuổi; em của Đoàn Hữu Trưng là Đoàn Hữu Hào, 12 tuổi. Em trai của Trần Trọng Hoà là Trần Quang Sách, 12 tuổi. Con của tội phạm trọng yếu Nguyễn Văn Vũ là Nguyễn Văn Điệt, 7 tuổi; Nguyễn Văn Thoái, 3 tuổi. Cháu của Nguyễn Văn Vũ là Nguyễn Văn Hành, 11 tuổi. Con của Bùi Văn Liệu là Bùi Văn Đới, 11 tuổi. Con của Nguyễn Cúc là Nguyễn Mai, 15 tuổi; Nguyễn Dương 7 tuổi. Tất cả 10 người dưới 15 tuổi đều giao cho dân quản giữ đợi khi 16 tuổi sẽ do bộ thần xét lại.

Sau đó, Đoàn Hữu Hào, Trần Quang Sách, Bùi Văn Đới, Nguyễn Mai, Đoàn Hữu Cày, Nguyễn Văn Điệt, Nguyễn Văn Hành, Nguyễn Dương tất cả gồm 8 người lần lượt đến tuổi, đều bị xử trảm giam hậu.

Những người được giảm án là: Nguyễn Mai, mùa thu năm Tự Đức thứ 20 đến tỉnh Hoa Ninh làm nô bộc; Đoàn Hữu Hào, vào mùa thu năm Tự Đức thứ 24 đến tỉnh Bắc Ninh; Trần Quang Sách đến tỉnh Hà Tĩnh sung vào quân ngũ; Nguyễn Văn Đới vào mùa thu năm Tự Đức thứ 26 đến tỉnh Sơn Tây.

Đoàn Hữu Cày, Nguyễn Văn Điệt, Nguyễn Văn Hành, Nguyễn Dương năm ngoái đã xử trảm giam hậu. Đoàn Hữu Cày hiện đang giam cầm tại Quảng Trị. Văn Thất, Văn Hành hiện giam cầm tại phủ Thừa Thiên. Nguyễn Dương hiện giam cầm tại tỉnh Quảng Ngãi.

Nguyễn Văn Thoái thì năm ấy mới có 3 tuổi, còn nhỏ nên đã được cho theo mẹ là Thị Đặng vào Đà Nẵng Quảng Nam làm nô tỳ.

Căn cứ theo phúc tư của phủ Thừa Thiên, theo lời khai của xã An Truyền, Đoàn Hữu Ngạo năm ngoái đến tuổi, lý trưởng xã ấy là Đoàn Văn Hữu nhận về giao cho tộc trưởng là Đoàn Khanh nhận nuôi dưỡng nhưng Đoàn Hữu Ngạo hiện đã bỏ trốn. Phủ thần đã cho bắt Đoàn Khanh về giam cầm nhưng con Đoàn Khanh là Đoàn Tiềm và một người trong họ là Đoàn Vũ đã xin gia hạn 1 tháng tìm bắt giải nạp mà không bắt được.

Vậy kẻ nghịch phạm bỏ trốn Đoàn Hữu Ngạo hiện sẽ chờ bắt bằng được rồi kết án. Tộc trưởng Đoàn Khanh sẽ xử đánh 100 gậy và bị đi đày, cho đợi ban ân đặc cách. Lý dịch xã ấy là Hồ Văn Hoạt, Cai tổng Hoàng Văn Toại đều xử đánh 100 gậy, cho nộp tiền chuộc. Huyện viên huyện Hương Trà Phạm Thanh Thục xin giảm phạt 90 gậy, chuẩn giáng 3 cấp. Nguyên Đề đốc Tôn Thất Kỳ, nguyên Phủ doãn Nguyễn Huy Hiến, Phủ thừa Vũ Văn Thanh xin giảm phạt 80 gậy, đều giáng 2 cấp. Phủ doãn Đỗ Đăng Đệ nay là Thự Thượng thư bộ Lễ, , phạt 70 gậy, giáng 1 cấp. Nguyễn Cửu Lễ, Trương Khánh Thuỵ, Hồ Văn Hoạt đều đã mất. Hoàng Văn Toại bị cách chức xin nghỉ hưu. Vũ Văn Thanh hiện cách chức lưu nhiệm.(3)

Chử Hằng – Lê Thông

Tài liệu tham khảo

1.Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, tập VII, trang 1009-1011

2.Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Nha Kinh Lược Bắc Kỳ, tờ 9, tập 1.

3.Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản Tự Đức, tờ 163, tập 313.

 

Liên Hệ Phòng Đọc

Điện thoại:(84-4) 37822545 - Ext: 208

Email:salledelecture1@gmail.com

Yahoo:

Skype:

274609 truy cập

5 trực tuyến

Liên kết Website

© Trung tâm Lưu Trữ Quốc Gia I
Số giấy phép: 173/GP-TTDT, cấp ngày: 10/12/2015
Chịu trách nhiệm: Ths. Trần Thị Mai Hương - Phó Giám đốc thường trực Trung tâm Lưu trữ quốc gia I
Địa chỉ: 18, Vũ Phạm Hàm, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội
Điện thoại: 04.37822545; Fax: 04.38255614