06:30 AM 27/05/2019  | 

Ngày nay chúng ta biết đến thị xã Gò Công khi nói đến tỉnh Tiền Giang, ít ai biết được rằng hơn 100 năm trước thị xã nằm ven con rạch thơ mộng này đã từng là một đơn vị hành chính cấp tỉnh đông dân cư và trù phú.

Bài viết về tỉnh Gò Công năm 1907 đăng trong cuốn “Niên giám hành chính, thương mại và kỹ nghệ" hiện bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I [1] cung cấp một số thông tin về vị trí, diện tích, khí hậu, dân cư, đơn vị hành chính…của tỉnh. Chúng tôi lược dịch và xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

1. Ranh giới:

Tỉnh Gò Công được bao quanh bởi phía Bắc là Chợ Lớn và Tân An, phía Đông là biển Đông, phía Nam và phía Tây là Mỹ Tho.

2. Dân Số:

Gò Công là tỉnh đông dân với 71 nghìn người Việt, 587 người Hoa, 24 người Âu, 26 người Ấn Độ, 2 người Ma Lai và 189 người Minh Hương.

3. Đơn vị hành chính:

Tỉnh có 38 làng chia 04 tổng:

    Tổng

  Số làng

     Số người

   từ 18-25 tuổi

      Số người  

   từ 56-60 tuổi

Hòa Lạc Hạ

    10

          5 274

        296

Hòa Lạc Thượng

    07

          5 120

        296

Hoa Đông Hạ

    16

         6 001

        386

Hoa Đông Thượng

    05

         2 753

        196

Tổng cộng

    38

        19 148

         1 174

4. Đường giao thông:

Những tuyến đường bộ gồm:

1. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Thạnh Nhựt (19 ki-lô-met).

2. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Cho Đinh (18 ki-lô-met).

3. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Vĩnh Lợi (11 ki-lô-met).

4. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Bình Luông Đông (11 ki-lô-met).

5. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Tân Cương (03 ki-lô-met).

6. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Biên Hòa (12 ki-lô-met).

7. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Tân Niên Tây (06 ki-lô-met).

8. Từ Gò Công (tỉnh lỵ) đi Mỹ Lợi (18 ki-lô-met).

Tỉnh lỵ Gò Công cách Sài Gòn 56 km, tỉnh có duy nhất một con sông chảy qua đó là sông Cửa Tiểu chảy ra biển Đông nhưng lại có ba con kênh chảy qua là kênh Champeau (từ Cửa Tiểu đến Tân Thanh); kênh Salicetti (từ Gò Công đi Tân Hòa) và kênh Escamier (từ Vĩnh Lợi đổ vào Cửa Tiểu). Ba con kênh này tàu lớn không đi qua được mà chỉ có thuyền bè lưu thông, tên của kênh được đặt theo tên của các viên quan cai trị người Pháp đã xây dựng nên chúng. Hàng ngày từ Gò Công đi Chợ Lớn đều có tàu của tư nhân chạy qua vào các buổi sáng. Từ Gò Công đi Mỹ Tho với khoảng 34 km có thể đi xe ngựa, ô tô hoặc bằng tàu của Công ty vận tải đường thủy có 5 chuyến 1 tuần đến Sài Gòn hoặc Mỹ Tho qua Bến Chùa.

5. Canh nông:

Gò Công là tỉnh sản xuất lúa sản lượng lớn và chất lượng tốt đối với giống ngắn ngày cũng như giống lúa theo mùa vụ. Gạo hạt tròn được lựa chọn để sản xuất lúa theo thửa. Ngoài ra tỉnh còn trồng ngô, mía đường, cau lấy quả, tre. Tuy nhiên đây là tỉnh thường gặp nhiều khó khăn trong việc gieo trồng vì hạn hán thiếu nước.

6. Hệ động vật:

Không có những động vật lớn, hung dữ như hổ, báo, có một số loài chim.

 7. Lịch sử:

Gò Công giữ một vai trò quan trọng trong suốt cuộc chinh phục Nam Kỳ. Năm 1862, mặc dù đã có lệnh của Phan Thanh Giản nhưng Quản Định vẫn không chịu hàng phục. Đô đốc Bonard đã giao cho tướng Chaumont và đại tá Palanca chỉ huy một đạo quân đi dẹp loạn. Đạo quân này đã đập tan mọi chướng ngại do Quản Định dựng lên. Quản Định trốn thoát và tiếp tục chống Pháp cho tới khi mất vào năm 1865. Pháp đã bêu xác ông tại quảng trường Gò Công sau đó đem chôn ở gần Sở Thanh tra. Nhưng phần mộ của ông luôn được quân Pháp giám sát chặt chẽ để đề phòng các cộng sự của ông khai quật lấy xác và phủ nhận cái chết của ông để tránh các phong trào ủng hộ ông tiếp tục nổi dậy.

Gò Công, thành phố nằm men theo rạch Gò Công có nhiều tuyến phố đẹp, từ trung tâm phân ra khắp các hướng, chợ lớn, nhà cộng đồng mang phong cách Hán Việt, hồ nuôi cá rộng, nhà cửa của người Việt khá đẹp và chắc chắn. Khu phố tây mở rộng ra 2 bên con rạch, bên phải là Sở Điện tín, phòng thuế Saint-Enfance, hải quan và bệnh viện người Việt, còn bên trái là trường học, thanh tra, trại giam, trại quân sự, trường nữ sinh, nhà khách, cửa hàng và các công xưởng phục vụ trong vùng.

Gò Công không chỉ có Tòa án Vi cảnh hoạt động dưới quyền của Chánh Tham biện mà còn có thẩm quyền ở Tòa án đệ nhất cấp tỉnh Mỹ Tho.

------------------------------------------------------------------------------

[1] Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, ký hiệu S 189, trang 298-301.

Nguyễn Thu Hiền (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I)