TRUNG TÂM LƯU TRỮ QUỐC GIA 1

  • Tiếng Việt
  • Français
  • English

Dấu mốc 100 năm với di sản “Lưu trữ Đông Dương” (1917-2017)

2:44 06/12/2017

Cách đây đúng 100 năm: ngày 29-11-1917, Toàn quyền Đông Dương Albert Sarraut đã ký ban hành Nghị định đầu tiên về công tác Lưu trữ và Thư viện ở Đông Dương.
Đây là văn bản qui phạm pháp luật đầu tiên của người đứng đầu bộ máy cai trị của thực dân Pháp ở Đông Dương đề cập đến nhiều vấn đề cơ bản về công tác lưu trữ và thư viện. Tiếp đó, một năm sau vào ngày 26-12-1918 Albert Sarraut lại ký ban hành một Nghị định đầy đủ hơn về công tác lưu trữ ở Đông Dương.
Đã 100 năm trôi qua nhưng khối di sản tài liệu lưu trữ của Đông Dương vẫn được cán bộ, nhân viên của Cục Lưu trữ, Kho Lưu trữ Trung ương nay là Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I trân trọng, giữ gìn một cách trọn vẹn.

BD18224D-D09C-4978-A8F2-B23251E1E686

Toà nhà của Kho lưu trữ TW trước đây, sau năm 1962 là trụ sở làm việc của Cục Lưu trữ Phủ Thủ tướng và Kho lưu trữ TW – Cục Lưu trữ Phủ Thủ tướng, sau này là Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (đến trước năm 2009) ở số nhà 31B Tràng Thi, Hà Nội.

Trong những năm tháng ác liệt, gian khổ của cuộc chiến tranh chống Mỹ tài liệu đã được các cán bộ, nhân viên lưu trữ vác trên vai, cõng trên lưng di chuyển lên ôtô sơ tán lên rừng, để trong kho trong hang núi đá. Mồ hôi ướt đầm lưng áo nhưng gương mặt của mọi người vẫn tươi, vẫn vui, vẫn có tiếng hát và cả những vần thơ ra đời…
Các nhà nghiên cứu vẫn được phục vụ nghiên cứu tài liệu tại nơi sơ tán. Cố Tiến sỹ sử học người Pháp Charles Fourniau, sinh thời là Đảng viên Đảng Cộng sản Pháp, phóng viên báo Nhân đạo (l’Humanité) của Đảng Cộng sản Pháp, Chủ tịch Hội Hữu nghị Pháp-Việt. Ông đã cùng vợ con sống tại Việt Nam trong những năm chiến tranh chống Mỹ, ông là bạn thân của nhiều học giả nổi tiếng của Việt Nam như Cù Huy Cận, Phạm Huy Thông… Ông cũng là người bạn thân thiết của Cục Lưu trữ Nhà nước Việt Nam, từng đến làm việc nhiều lần với lãnh đạo của Cục Lưu trữ. Ông đã nghiên cứu tài liệu tại Kho Lưu trữ Trung ương từ những năm 1960 để làm luân án tiến sỹ sử học với đề tài “Cuộc chinh phục Trung kỳ và Bắc kỳ của thực dân Pháp từ năm 1885 đến 1896”.
Ký ức của con người dù thông thái đến đâu cũng không thể nhớ được những sự kiện diễn ra trong quá khứ một cách trọn vẹn và đầy đủ, chỉ có tài liệu lưu trữ mới là “miền ký ức” tin cậy nhất giúp chúng ta có thể tìm về những “miền sâu thẳm và xa thẳm” của lịch sử để biết, để hiểu một cách cặn kẽ, trọn vẹn, đầy đủ, xác thực…
Nhân sự kiện kỷ niệm 100 năm Lưu trữ Đông Dương và hướng tới kỷ niệm 45 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Pháp-Việt, chúng tôi muốn mời bạn đọc cùng quay về quá khứ của 100 năm trước đây để thấy được sự ra đời của di sản tài liệu lưu trữ Đông Dương “miền ký ức của lịch sử”.
I. Quá trình thành lập Nha Lưu trữ và Thư viện Đông Dương:
1. Tình hình lưu trữ Đông Dương trước năm 1917:
+ Ở Nam Kỳ (Cochinchine):
Từ năm 1886 Nam kỳ còn đặt dưới sự điều hành của các Đô đốc và Thống đốc (Les Amiraux et Gouverneurs), mặc dù còn phải giải quyết nhiều công việc quan trọng và cấp bách về điều hành bộ máy cai trị nhưng các Đô đốc và Thống đốc cũng đã có những chỉ đaọ cụ thể về công tác lưu trữ như việc sắp xếp hồ sơ và nộp lưu tài liệu lưu trữ.
Đến năm 1902, Phủ Thống đốc Nam Kỳ (Le Gouvernement de la Cochinchine) đã nhận thấy sự cần thiết phải tổ chức Bộ phận Lưu trữ nên trong phiên họp của Hội đồng thuộc địa (Conseil colonial) ngày 29-9-1902 đã nhất trí tổ chức Sở Lưu trữ và chuẩn chi 35.000 đồng Đông Dương để xây dựng tòa nhà lưu trữ.
+ Ở Trung Kỳ (Annam):
Từ năm 1897 Sở Lưu trữ đã được thành lập, họ đã áp dụng khung phân loại tài liệu của Châu Âu để sắp xếp tài liệu thuộc địa nên đã nảy sinh nhiều điều không phù hợp vì vậy họ phải dùng đến những lưu trữ viên giỏi để vận dụng khung phân loại tài liệu của Châu Âu vào việc sắp xếp tài liệu của chính quyền thuộc địa.
+ Ở Bắc Kỳ (Tonkin):
Năm 1907 nhà chức trách đã soạn thảo một bản thông tư hướng dẫn về công tác lưu trữ rất chi tiết nhưng văn bản này đã hầu như bị lãng quên. Có thể nói ở Bắc Kỳ thời kỳ này công tác lưu trữ hầu như chưa có hoạt động gì.
2. Từ năm 1917:
Tất cả các tình hình trên đây đều thay đổi khi Toàn quyền Đông Dương Roume được sự tư vấn của Louis-Finot, Giám đốc Trường Viễn Đông Bác cổ (Ecole francaise d’Extrême Orient) vào năm 1916 đã đề nghị Viện Hàn lâm Văn bia và Văn chương Pháp (Académie des Insciptions et Belles-lettres) cử một cựu học sinh của Trường Lưu trữ quốc gia Cổ tự học của Pháp (Ecole nationale des Chartes) sang Đông Dương để nghiên cứu về tình hình công tác lưu trữ chuẩn bị cho việc tổ chức ngành Lưu trữ ở Đông Dương.
Nhưng dự định này của Toàn quyền Roume chưa thực hiện được trong nhiệm kỳ của ông và phải chờ đến khi Albert Sarraut sang Đông Dương làm Toàn quyền nhiệm kỳ lần thứ hai mới giải quyết tiếp vấn đề mà Toàn quyền Roume đặt ra từ năm 1916.
Tháng 6-1917, Paul Boudet, cựu học sinh của Trường Lưu trữ Cổ tự học, nhà Lưu trữ Cổ tự học (Archiviste-paléographe) được cử sang Đông Dương để nghiên cứu về tình hình lưu trữ của Đông Dương.
Trên cơ sở những kết luận trong bản báo cáo của Paul Boudet kết hợp với những cuộc thanh tra của Phủ Toàn quyền Đông Dương, vào ngày 29-11-1917 Toàn quyền Đông Dương Albert Sarraut đã ký Nghị định về Kho Lưu trữ và Thư viện công của Đông Dương. Nghị định có 12 điều, trong đó Điều 02 nêu rõ: “Kho Lưu trữ Trung ương ở Hà Nội được hình thành từ tài liệu của Phủ Toàn quyền Đông Dương, tài liệu của các Sở trực thuộc Phủ Toàn quyền, tài liệu của Phủ Thống sứ Bắc Kỳ và tất cả công văn, giấy tờ công của các Xứ trong Khối Liên hiệp”.
Ngày 26-12-1918 Toàn quyền Đông Dương Albert Saraut lại ký tiếp Nghị định về lập các Kho Lưu trữ ở Đông Dương. Nghị định này có 4 chương gồm 29 điều bao gồm tất cả các qui định cụ thể về: thời hạn nộp lưu vào lưu trữ cố định là 10 năm, về thời hạn nghiên cứu các tài liệu quan trọng, mật là 30 năm sau khi nộp vào lưu trữ cố định, về trách nhiệm của nhân viên lưu trữ…
Điều 01 của Nghị định này nói về việc lập các Kho Lưu trữ ở Đông Dương, gồm có:
– Kho Lưu trữ Trung ương ở Hà Nội;
– Kho Lưu trữ của Phủ Thống đốc Nam kỳ ở Sài gòn;
– Kho Lưu trữ của Phủ Khâm sứ Trung Kỳ ở Huế;
– Kho Lưu trữ của Phủ Khâm sứ Campuchia ở Phnôm-pênh;
– Kho Lưu trữ của Phủ Khâm sứ Lào ở Viên-chăn.
Điều 02 của Nghị định qui định về thành phần tài liệu của Kho Lưu trữ Trung ương ở Hà Nội như sau:
– Tài liệu của Phủ Toàn quyền Đông Dương và của các Công sở trực thuộc Phủ Toàn quyền;
– Tài liệu của Phủ Thống sứ Bắc kỳ và các tỉnh của Bắc kỳ;
– Tài liệu của các Cơ quan, Công sở giải thể có giá trị thuần tuý về mặt lịch sử.
Trong thực tế tài liệu của Kho Lưu trữ Trung ương Đông Dương gồm có khoảng trên 40 phông tài liệu, cụ thể như sau:
a. Tài liệu của cơ quan cấp Đông Dương:
– Phủ Đô đốc và Thống Đốc (Les Amiraux et Gouverneurs);
– Phủ Toàn quyền Đông Dương (Gouvernement général de l’Indochine);
– Nha Tài chính Đông Dương (Direction des Finances);
– Sở Trước bạ, Tài sản và Tem Đông Dương (Service de l’Enregistrement des Domaines et du Timbre de l’Indochine);
– Nha Lưu trữ và Thư viện Đông Dương (Direction des Archives et Bibliothèques de l’Indochine)…
b. Tài liệu của cơ quan cấp Kỳ:
– Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (La Résidence supérieure au Tonkin);
– Sở Học chính Bắc kỳ (Service de l’Eneignement du Tonkin);
– Nha Nông nghiệp Bắc Kỳ (Direction de l’Agriculture du Tonkin)…
c. Tài liệu của các Tòa Công sứ các tỉnh của Bắc kỳ gồm tài liệu của 12 tòa Công sứ các tỉnh Bắc Kỳ:
– Tòa Đốc lý Hà Nội (La Mairire de Ha Nội);
– Tòa Công sứ Bắc giang (La Résidence de Bắc Giang);
– Tòa Công sứ Bắc Ninh (La Résidence de Bắc Ninh);
– Tòa Công sứ Hà Đông (La Résidence de Hà Đông)…
Ngoài ra còn có tài liệu của các Tòa án, như Tòa án Thượng thẩm Hà Nội (La Cour d’Appel de Hanoi), Tòa án Đệ nhất cấp Hải Phòng (Le Tribunal de première instance de Hải Phòng)…
Như vậy, từ năm 1917 Nha Lưu trữ và Thư viện Đông Dương đã chính thức đi vào hoạt động, Paul Boudet được bổ nhiệm làm Giám đốc, ông đã biên soạn cuốn sách “Cẩm nang của nhân viên lưu trữ” (Manuel de l’archiviste). Đây là cuốn sách giáo khoa đầu tiên về công tác văn thư và lưu trữ ở Đông Dương. Tất cả các khái niệm cơ bản về văn thư và lưu trữ đã được trình bày một cách rất dễ hiểu giúp những người làm văn thư, lưu trữ có thể hiểu và vận dụng vào công việc, đặc biệt Khung phân loại tài liệu đã trở thành một “công cụ” hữu hiệu để sắp xếp tài liệu lưu trữ phù hợp với tài liệu ở thuộc địa không còn phải dùng Khung phân loại tài liệu của Châu Âu để sắp xếp tài liệu thuộc địa như ở Trung Kỳ năm 1897.
Sau khi Cách mạng tháng 8-1945 thành công, thực dân Pháp phải rút khỏi Đông Dương và Việt Nam. Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời. Ngay trong những ngày đầu của chế độ mới, Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa non trẻ còn phải lo bao nhiêu công việc quan trọng, cấp bách nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành Thông đạt số 1C/VP ngày 03-01-1946 để nhắc nhở các Bộ trưởng quan tâm đến công tác lưu trữ. Ngày này sau này đã được lấy làm “ngày truyền thống của ngành Lưu trữ” gọi tắt là Ngày Lưu trữ Việt Nam bằng quyết định số 1229/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ký ngày 17-9-2007.
Năm 1950, do hoàn cảnh lịch sử, Bảo Đại với tư cách là Quốc trưởng (Chef d’Etat) của Quốc gia Việt Nam (Etat du Việt Nam) đã ký với Léon pignon, Cao uỷ của Pháp ở Đông Dương-Đại diện cho Chính phủ Pháp bản Thoả ước về phân định tài liệu lưu trữ giữa “Quốc gia Việt Nam” và Pháp (Convention sur le partage des archives) để Pháp mang một số lượng lớn tài liệu về Pháp. Số tài liệu này nay đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại (Centre des Archives nationales d’Outre-Mer) ở Aix-en-Provence. Số tài liệu này thuộc các phông: Đô đốc và Thống đốc (Les Amirraux et Gouverneurs), Phủ Toàn quyền Đông Dương (Le Gouvernement général de l’Indochine), Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (La Résidence supérieure au Tonkin), Cao Uỷ Pháp ở Đông Dương (Haut commissariat de l’Indhochine)… tổng số khoảng 5000 hộp tài liệu. Như vậy là các phông tài liệu của Lưu trữ Đông Dương trước đây hiện nay do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I quản lý và bảo quản đã thiếu hụt một số lượng lớn tài liệu quí và quan trọng gây nên những hụt hẫng cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Ngày 04-9-1962 Hội đồng Chính phủ đã ban hành Nghị định số 102-CP do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký để thành lập Cục Lưu trữ trực thuộc Phủ Thủ Tướng trong đó Phần 02 của Điều 02 nêu rõ: “Trực tiếp quản lý Kho Lưu trữ Trung ương…”. Như vậy Kho tài liệu lưu trữ Trung ương được giao cho Cục Lưu trữ nhà nước quản lý, sau này chính là Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I. Tài liệu của Kho Lưu trữ Trung ương Đông Dương trước đây bao gồm tất cả các phông tài liệu như đã nêu ở phần trên của bài viết này. Các cán bộ, viên chức của ngành Lưu trữ tiếp tục giữ gìn, bảo quản nguyên vẹn tất cả các phông tài liệu và tổ chức sắp xếp, chỉnh lý theo nghiệp vụ lưu trữ để phục vụ một cách hiệu quả cho các nhu cầu nghiên cứu về nhiều lĩnh vực của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước trong suốt nửa thế kỷ qua.
II. Quan hệ hợp tác giữa ngành Lưu trữ hai nước Việt Nam và Cộng hoà Pháp:
Trong những năm qua, ngành Lưu trữ của nước Cộng hòa Pháp mà trực tiếp là Tổng Cục Lưu trữ Pháp đã có nhiều quan hệ với ngành Lưu trữ Việt Nam, cụ thể:
– Ngày 11-02-2009, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Việt Nam Vũ Thị Minh Hương đã sang làm việc với Tổng cục Lưu trữ Pháp và ký văn bản hợp tác với Tổng Cục trưởng Lưu trữ Pháp, bà Martine de Boideffe ở Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp với sự chứng kiến của đồng chí Lê Kinh Tài, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Pháp.
– Ngày 20-01-2016 Đoàn đại biểu của Lưu trữ Pháp do ông Hervé Lemoine, Tổng Cục trưởng Tổng Cục Lưu trữ Pháp đã đến thăm Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước Việt Nam, với sự chứng kiến của Thứ trưởng Bộ Nội vụ Triệu Văn Cường Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Việt Nam Đặng Thanh Tùng đã ký với Tổng Cục trưởng Tổng Cục Lưu trữ Pháp thỏa thuận hợp tác về lưu trữ gồm 07 điểm trong đó có những điểm cụ thể hoá điểm 04 của thỏa thuận rất quan trọng:
+ Trao đổi danh mục tài liệu lưu trữ thời kỳ thuộc địa bảo quản tại các Trung tâm Lưu trữ của Việt Nam và của Pháp trên cơ sở pháp luật hai nước cho phép;
+ Trao đổi bản số hoá tài liệu lưu trữ về Đông Dương và Việt Nam đang bảo quản tại các Cơ quan Lưu trữ Viêt Nam và Pháp trên cơ sở pháp luật hai nước cho phép…

BF5ED6C6-3A9C-4E7F-B3CF-9886C39AB2B3

Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Việt Nam Đặng Thanh Tùng ký văn bản thoả thuận hợp tác với ông Hervé Lemoine, Tổng cục trưởng Tổng cục Lưu trữ Pháp vào chiều 20/1/2016 tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Việt Nam

Ngoài ra, các Lưu trữ viên Việt Nam đã nhiều lần tham gia các khóa thực tập, tu nghiệp về nghiệp vụ lưu trữ tại Pháp. Tổng Cục Lưu trữ Pháp đã xin Chính phủ Pháp cấp học bổng cho rất nhiều lưu trữ viên của các nước trên thế giới bao gồm Châu Âu, Á, Phi tham dự khoá thực tập này tại Tổng Cục Lưu trữ Pháp ở Thủ đô Paris. Việt Nam Cộng hòa đã tham dự đợt thực tập này từ năm 1954 đến năm 1975 gồm 07 người trong đó Nguyễn Ứng Long sau này là Giám đốc của Nha văn khố Sài Gòn, Nguyễn Khắc Trí sau năm 1975 đã làm việc tại Kho Lưu trữ Trung ương II tại T.P Hồ Chí Minh.
Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Việt Nam bắt đầu cử các lưu trữ viên của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, II và của Cục Lưu trữ tham dự đợt thực tập này từ năm 1988. Cho đến nay đã có khoảng trên 20 lưu trữ viên được sang Pháp tham dự đợt thực tập, tu nghiệp về nghiệp vụ lưu trữ tại Tổng Cục Lưu trữ Pháp ở thủ đô Paris trong thời gian trên hai tháng.
Chương trình hợp tác về xây dựng bộ Danh mục Nguồn sử liệu về lịch sử cận đại của Việt Nam và Pháp cũng được hai nước tiến hành trong nhiều năm. Chương trình được thực hiện từ năm 1989 dưới sự chủ trì của Tiến sỹ sử học Pháp Charles Fourniau. Một lưu trữ viên của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và một cán bộ của Viện Sử học Việt Nam đã sang làm việc cùng nhóm thực hiện Chương trình của phía Pháp tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại của Pháp ở Aix-en-Provence để thực hiện chương trình này.
Để bổ sung cho một số phông tài liệu bị thiếu hụt, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Việt Nam cũng đã thực hiện nhiều chuyến sưu tầm tài liệu quý hiếm của Việt Nam tại Lưu trữ quốc gia hải ngoại Pháp, tiêu biểu như:
– Tháng 02-2009 Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ Vũ Thị Minh Hương dẫn đầu đã sưu tầm, chụp ảnh được khoảng trên 20.000 trang tài liệu;
– Tháng 10 năm 2011 đồng chí Phạm Thị Huệ, Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV làm trưởng đoàn, đã sưu tầm và chụp được khoảng trên 20.000 trang tài liệu;
– Tháng 9-2015 do đồng chí Lê Nguyên Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Quôc gia I làm trưởng đoàn đã sưu tầm và chụp được khoảng 5000 trang tài liệu…
Khép lại bài viết này tôi muốn nhấn mạnh đến dấu mốc 100 năm với di sản tài liệu của Kho Lưu trữ Trung ương Đông Dương. Quả thật nguồn tài liệu lưu trữ của Kho Lưu trữ trung ương Đông Dương trước đây mà Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước được nhà nước giao trọng trách giữ gìn, bảo quản là rất quý giá nó phản ánh một thời kỳ lịch sử đặc biệt của nước ta với những thăng trầm, những trang sử hào hùng đều được ghi đậm dấu ấn trong các trang tài liệu: các cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp của Hoàng Hoa Thám, Đội Cấn, Tán Thuật… vẫn còn ghi rất rõ nét, vẫn và mãi mãi là niềm tự hào của các thế hệ mai sau, các trang tài liệu phản ánh nền văn hóa đa dạng của các dân tộc Việt Nam qua các trang Địa chí của các địa phương làm ta thêm yêu mến đất nước, quê hương…


Đinh Hữu Phượng

 

Liên Hệ Phòng Đọc

Điện thoại:(84-4) 37822545 - Ext: 208

Email:luutruquocgia1@gmail.com

Yahoo:

Skype:

554115 truy cập

13 trực tuyến

Liên kết Website

© Trung tâm Lưu Trữ Quốc Gia I
Số giấy phép: 173/GP-TTDT, cấp ngày: 10/12/2015
Chịu trách nhiệm: Ths. Trần Thị Mai Hương - Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia I
Địa chỉ: 18, Vũ Phạm Hàm, Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội
Điện thoại: 04.37822545; Fax: 04.38255614